Wat is schijnzelfstandigheid? Betekenis en voorbeelden

De betekenis van schijnzelfstandigheid

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand als zelfstandig ondernemer (zzp'er) wordt ingehuurd, terwijl er eigenlijk sprake is van loondienst. Zo omschrijft de Rijksoverheid het begrip. Op papier is er een overeenkomst van opdracht en stuurt de zzp'er facturen.

In de praktijk voldoet het werk aan de 3 kenmerken van loondienst die de Belastingdienst noemt: de mogelijkheid van werkgeversgezag, de verplichting om het werk (persoonlijk) te doen en een beloning voor dat werk.

Het woord "schijn" zegt het al: de zelfstandigheid bestaat alleen op papier. Daarbij maakt het niet uit of beide partijen het zo bedoeld hebben. Ook een opdracht waarbij zzp'er en opdrachtgever oprecht dachten dat het zelfstandig werk was, kan schijnzelfstandigheid zijn.

Waarom het begrip bestaat

Een werknemer is wettelijk beschermd: er worden loonheffingen afgedragen (de belasting en premies die een werkgever op het loon inhoudt), er is loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en opbouw van pensioen en WW. Een zzp'er regelt dat zelf, of niet.

Wordt iemand als zzp'er ingehuurd voor werk dat eigenlijk loondienst is, dan vallen die bescherming en die premies weg. De Rijksoverheid noemt drie redenen om dat tegen te gaan: werkenden zijn minder goed beschermd, er ontstaat oneerlijke concurrentie tussen werkgevers en werkenden, en de kosten van het sociale stelsel worden hoger. Lees meer in wat de Wet DBA regelt.

Hoe wordt vastgesteld of iemand schijnzelfstandig is

Er is geen formulier dat zegt "wel" of "niet". De Belastingdienst en de rechter kijken naar alle feiten en omstandigheden samen, in onderling verband. De Hoge Raad legde dat vast in het Deliveroo-arrest van 24 maart 2023; de Belastingdienst noemt het de holistische toets.

Geen enkel punt is op zichzelf beslissend en er is geen rangorde, zo bevestigde de Hoge Raad in het Uber-arrest van 21 februari 2025.

De negen gezichtspunten uit het Deliveroo-arrest zijn daarbij de leidraad: van de aard en duur van het werk tot de vraag of de zzp'er zich als ondernemer gedraagt. Per punt een uitleg met voorbeeld staat in de gezichtspunten uit het Deliveroo-arrest. De twee punten die bij overheden meestal de doorslag geven, krijgen een eigen artikel: gezag en inbedding bij zzp-inhuur.

Belangrijk: de feitelijke uitvoering is doorslaggevend. Wijkt de praktijk af van het contract, dan telt de praktijk. Een goed geschreven overeenkomst van opdracht beschermt dus niet als er in werkelijkheid als werknemer wordt gewerkt.

De reden van inhuur, zoals drukte of ziekte, speelt volgens de Rijksoverheid geen rol. Neemt de zzp'er het werk van een werknemer één op één over, dan wijst dat juist op gezag.

Vier voorbeelden uit de overheidsinhuur

De vaste applicatiebeheerder. Een zzp'er werkt al 3 jaar fulltime als applicatiebeheerder bij een gemeente, op een formatieplaats, met een eigen werkplek, een e-mailadres van de gemeente en een teamleider die het werk verdeelt. Dit is een schoolvoorbeeld van schijnzelfstandigheid: lange duur, inbedding en gezag.

De interim-projectleider. Een zelfstandige wordt voor 8 maanden ingehuurd om een nieuw zaaksysteem in te voeren, met een omschreven eindresultaat, een eigen plan van aanpak en de afspraak dat bij uitval een vakgenoot uit het eigen netwerk invalt. Deze zzp'er heeft meerdere opdrachtgevers per jaar. Dit wijst op echt zelfstandig werk.

De adviseur die bleef. Een beleidsadviseur kwam binnen voor één advies over de omgevingsvisie, maar draait na afloop door: stukken voor het college, wekelijks teamoverleg, vaste kantoordagen, een functioneringsgesprek met de afdelingsmanager. De opdracht is ongemerkt een functie geworden. Dit is het type situatie dat bij een verlenging vaak kantelt naar schijnzelfstandigheid.

De specialist voor één dossier. Een aanbestedingsjurist beoordeelt van buitenaf één bestek, factureert per opgeleverd advies, is verzekerd voor beroepsaansprakelijkheid en herstelt fouten op eigen kosten. Geen inbedding, een duidelijk resultaat en commercieel risico: dit is geen schijnzelfstandigheid.

De gevolgen in het kort

Stelt de Belastingdienst loondienst vast, dan is de opdrachtgever voor de loonheffingen de werkgever en volgt een naheffing, met rente en sinds 2026 mogelijk een boete. De zzp'er verliest voor die opdracht de fiscale voordelen van het ondernemerschap en kan zich arbeidsrechtelijk op een arbeidsovereenkomst beroepen. Wie wat betaalt en hoe ver de Belastingdienst teruggaat, staat in boete en naheffing bij schijnzelfstandigheid.

Let op: de Belastingdienst schrijft in het Handhavingsplan arbeidsrelaties 2026 dat zij in 2026 extra aandacht geeft aan overheidsorganisaties, "want goed voorbeeld doet goed volgen". Gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk zijn in 2026 dus nadrukkelijk in beeld. Lees meer in handhaving op de Wet DBA.

Wat je ertegen doet

Toets iedere zzp-opdracht vooraf en opnieuw bij verlenging of wijziging. Begin bij de opdracht, niet bij de persoon: is er een omschreven resultaat, bepaalt de zzp'er de eigen werkwijze, is vervanging mogelijk en loopt de zzp'er risico? De checklist met 10 vragen loopt deze punten langs.

Past de opdracht niet bij zelfstandig werk, dan is dat geen reden om de professional te laten gaan. Detachering is dan vaak de passende vorm: dezelfde persoon, maar in dienst van een detacheerder die als werkgever de loonheffingen afdraagt. De afweging staat in zzp'er of detachering: welke inhuurvorm past?

Leg de toets en de uitkomst vast in het inhuurdossier, zodat je bij een controle kunt laten zien dat de afweging bewust is gemaakt. Een laag uurtarief geeft vanaf 31 december 2026 bovendien een wettelijk vermoeden van een arbeidsovereenkomst; lees meer in het rechtsvermoeden bij een laag uurtarief en wat verandert er in 2027.